Działające od lutego do lipca 1946 r. doraźne sądy KBW (Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego) nazywano sądami „objazdowymi”, „na kółkach”. Rozprawy odbywały się w salach kinowych czy teatralnych. Miały pokazowy charakter a wobec członków podziemia niepodległościowego zasądzano wyroki śmierci. O tym czym były sądy doraźne i kto padł ich ofiarą opowie Paweł Wąs z IPN Łódź już 21 maja (czwartek).
Przez pół roku działalności przed doraźnymi sądami Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego stanęło ponad 800 osób. Orzeczono ponad 360 wyroków śmierci. W tym roku przypada 80. rocznica komunistycznej operacji specjalnej, której celem była likwidacja oddziałów zbrojnego podziemia niepodległościowego. Na potrzeby tej operacji utworzono nadzwyczajne wydziały do spraw doraźnych, funkcjonujące przy grupach operacyjnych KBW/UBP pacyfikujących teren.
Pierwsze wyroki zapadły 7 lutego 1946 r. w Sokołowie Podlaskim, gdzie mjr Bronisław Ochnio w czterech rozpatrywanych tego dnia rozprawach skazał wszystkich pięciu podsądnych na karę śmierci. Dwa dni później, 9 lutego, zaczęły orzekać sądy doraźne w Białymstoku oraz w Puławach, a po nich następne. W trakcie kilkumiesięcznej działalności, sądy doraźne Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego („sądy na kółkach”, „sądy obwoźne”, „sądy objazdowe”), na terenie ówczesnych województw: warszawskiego, białostockiego, lubelskiego, łódzkiego, poznańskiego, kieleckiego, rzeszowskiego i krakowskiego, skazały na śmierć kilkaset osób. W większości byli to żołnierze zbrojnego podziemia niepodległościowego, członkowie oddziałów: „Łupaszki”, „Burego”, „Huzara”, „Orlika”, „Młota”, „Warszyca”, „Żubryda”, „Groźnego”, „Dzielnego” i wielu innych.
Sądy doraźne KBW, występując pod szyldem sądów okręgowych, miały dużą autonomię w swych działaniach. Posiadały własne pieczęcie sądowe i prokuratorskie, otrzymane z Ministerstwa Sprawiedliwości. Rozprawy miały często charakter pokazowy i odbywały się w salach kinowych i teatralnych. W postępowaniach sądowy wielokrotnie orzekano (i następnie wykonano) wyroki śmierci.
W trakcie swej działalności, od 7 lutego 1946 r. do początku lipca tegoż roku, sądy doraźne KBW rozpatrzyły ponad 330 spraw, w których osądzono ponad 800 osób. Wydano ponad 360 wyroków śmierci, z czego w pięciu przypadkach prezydent KRN Bolesław Bierut przychylił się do prośby o łaskę, a trzem skazanym na karę śmierci udało się zbiec przed egzekucją. Do liczby ofiar należy doliczyć co najmniej 20 osób, które zmarły w trakcie odbywania wyroku w stalinowskich więzieniach. Jednym ze skazanych na karę śmierci był por. Marian Pluciński „Mścisław”.
Więcej o charakterze doraźnych sądów KBW oraz o członkach podziemia niepodległościowego, którzy zginęli w efekcie wydanych przez nie wyroków, można będzie usłyszeć podczas wydarzenie z cyklu: Z Rakowieckiej… Seminaria naukowe z najnowszej historii Polski.
Prelekcję zatytułowaną: „Procesy członków podziemia niepodległościowego przed sądami doraźnymi KBW (luty–lipiec 1946) wygłosi Paweł Wąs z IPN Łódź.
Prelekcja będzie oparta na prezentacji multimedialnej zawierającej wiele niepublikowanych dotychczas dokumentów i materiałów ikonograficznych. Zapraszamy na seminarium zarówno historyków, badaczy podziemia niepodległościowego, wymiaru sprawiedliwości, pasjonatów historii jak i wszystkich tych, którzy chcieliby poznać tematykę związaną z działalnością doraźnych sądów KBW.
O prelegencie: Paweł Wąs jest pracownikiem Oddziałowego Biura Badań Historycznych Instytutu Pamięci Narodowej w Łodzi. Jego główne zainteresowania badawcze to działalność powojennego podziemia niepodległościowego oraz antykomunistyczna konspiracja młodzieżowa okresu stalinowskiego. Od 2010 r. jest przewodniczącym Zarządu Klubu Historycznego im. gen. Stefana Roweckiego „Grota” w Piotrkowie Trybunalskim. W wolnych chwilach genealog. Tematyką działalności sądów doraźnych KBW, bardzo mało dotychczas znaną, zajmuje się badawczo od kilku lat, finalizując obecnie prace nad monografią dotyczącą ich funkcjonowania.
Termin: 21 maja (czwartek), godz. 17.00
Miejsce: Rakowiecka 37, Warszawa (świetlica muzealna)
wstęp wolny
