106 lat temu rozstrzygnęły się losy nie tylko Polski, ale i Europy. W dniach 13–25 sierpnia 1920 roku na przedpolach Warszawy rozegrała się decydująca faza wojny polsko-bolszewickiej. Bitwa Warszawska, nazywana również Cudem nad Wisłą, była jednym z najważniejszych starć w historii Polski. Wojsko Polskie, dowodzone przez Józefa Piłsudskiego, powstrzymało ofensywę Armii Czerwonej. Polskie zwycięstwo zatrzymało bolszewicką ekspansję na Zachód.
W rocznicę zwycięskiej Bitwy warto pamiętać, że dla niejednego więźnia „Mokotowa” opór stawiany komunizmowi w latach czterdziestych i pięćdziesiątych XX wieku był tylko kolejną odsłoną tej samej walki z tym samym wrogiem. Niezłomnych bohaterów tej walki było wielu, oto niektórzy z nich.
Generał i Rotmistrz
Jako pierwsi przychodzą na myśl generał Emil August Fieldorf „Nil” i rotmistrz Witold Pilecki. Generał „Nil”, dzielny dowódca Kedywu AK, a później komendant organizacji NIE, (stracony w więzieniu mokotowskim 24 lutego 1953 r.), wiosną 1919 roku walczył przeciwko bolszewikom o Wilno jako młody, ale już doświadczony, dzięki służbie w Legionach, oficer Wojska Polskiego. Za okazane męstwo nagrodzono go Krzyżem Walecznych. Kolejny Krzyż Walecznych otrzymał po udanej operacji „Zima” w styczniu 1920 roku, kiedy wspólnie z Łotyszami odbijał z sowieckich rąk Dyneburg. Niedługo potem wziął udział w wyprawie na Kijów, następnie w sierpniu 1920 r. walczył z nimi pod Warszawą, a także Białymstokiem. Odznaczono go za to trzecim oraz czwartym Krzyżem Walecznych.
Rotmistrz Witold Pilecki (stracony w więzieniu mokotowskim 25 maja 1948 r.) na długo przed tym, jak został ochotnikiem do Auschwitz i jak stworzył antykomunistyczną siatkę wywiadowczą, w latach 1919–1920 walczył przeciwko bolszewikom pod dowództwem rtm. Jerzego Dąmbrowskiego – najpierw o Wilno, a potem, w sierpniu 1920 roku, na przedpolach Warszawy.
W wojnie polsko-bolszewickiej brało też udział dwóch współpracowników Witolda Pileckiego, wraz z nim sądzonych i skazanych przez komunistów: Ryszard Jamontt-Krzywicki i Makary Sieradzki. Ryszard Jamontt-Krzywicki po brutalnym śledztwie na Rakowieckiej został skazany na 8 lat więzienia. Zwolniony 24 kwietnia 1956 r. w wyniku amnestii. Zmarł dziewięć miesięcy później, w trakcie starań o rehabilitację. Sekcja zwłok wykazała, że przeszedł zawał serca.
Aż po kres
Towarzyszem broni Augusta Emila Fieldorfa w walce o Dyneburg w stycznia 1920 roku był pułk. Aleksander Krzyżanowski „Wilk”, późniejszy dowódca Okręgu Wileńskiego AK w operacji „Ostra Brama”. Wcześniej, w 1919 roku, „Wilk” walczył z sowietami także o Lidę i Mińsk. Zmarł z wycieńczenia na gruźlicę po wielogodzinnych przesłuchaniach w więzieniu mokotowskim, we wrześniu 1951 roku.
Pułkownik Wacław Lipiński, historyk wojskowości, piłsudczyk i były legionista (aresztowany w styczniu 1947 r. więziony na Mokotowie i we Wronkach, najprawdopodobniej zamordowany przez komunistów w 1949 r.), znany jako współtwórca Komitetu Porozumiewawczego Organizacji Demokratycznych Polski Podziemnej oraz Memoriału do Rady Bezpieczeństwa ONZ. W latach 1919-1920 uczestniczył m.in. w walkach o Lwów, o Wilno, pracował także w II Oddziale Dowództwa Frontu Litewsko-Białoruskiego. Odrodzona Polska nagrodziła go za męstwo orderem Srebrnym Krzyżem Orderu Virtuti Militari i dwukrotnie Krzyżem Walecznych.
Większość członków IV Zarządu WiN rozstrzelanych w więzieniu mokotowskim 1 marca 1951 roku – w rocznicę, którego to wydarzenia obchodzimy Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Wyklętych – było zbyt młodych, aby wziąć udział w wojnie polsko-bolszewickiej. Wyjątkiem jest Adam Lazarowicz ps. „Klamra”, który mając zaledwie 17 lat, w 1919 roku ochotniczo wstąpił do Wojska Polskiego i w sierpniu 1920 roku brał udział w walkach pod Chorzelami, w rejonie Ostrołęki, gdzie został ranny.
Bohaterki niepodległości
Walka o niepodległość jednoczyła cały naród, zarówno w roku 1920, jak w ciężkich latach po II wojnie światowej, ramię w ramię z mężczyznami, stanęły do niej także kobiety.
Jedną z nich była Maria Wittek, pierwsza kobieta-generał w historii Wojska Polskiego, w 1949 roku więźniarka „Mokotowa”. W 1920 r. jako młoda, ale już bardzo doświadczona porucznik, weteran Polskiej Organizacji Wojskowej, służyła w Ochotniczej Legii Kobiet. Jako oficer wywiadu brała udział w walkach o Lwów. W październiku 1922 r., za swoje dokonania została odznaczona Srebrnym Krzyżem Orderu Virtuti Militari.
Warto wspomnieć też o Felicji Wolff vel Annie Neuman, legendarnej kurierce Służby Zwycięstwu Polski -Związku Walki Zbrojnej – Armii Krajowej, a także Biura Planowania 2. Korpusu, damie Orderu Virtuti Militari, więzionej na Rakowieckiej i 3 marca 1953 roku skazanej na śmierć przez Stefana Michnika. Podczas wojny polsko-bolszewickiej ofiarnie pracowała w szpitalach polowych, jak również dowodziła polowym plutonem sanitarnym.
Kat „Mokotowa”
Na tej jasnej karcie jest też ciemna plama. Ponurą ironią losu, Piotr Śmietański – bezwzględny kat z „Mokotowa”, z którego ręki zginął m.in. rotmistrz Pilecki, także brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej, jako zmobilizowany polski żołnierz. Służbę zakończył w 1923 roku w stopniu szeregowca, bez szczególnych osiągnięć i później niechętnie o niej wspominał.
Maciej Nowak-Kreyer
Autor jest historykiem z Działu Naukowego Muzeum
